aTrong vài thập niên, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Trung Quốc đã vươn lên trở thành những trung tâm sản xuất, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh trên toàn cầu. Dù có sự khác biệt về thể chế, chính sách và mô hình sở hữu, các nền kinh tế này có một điểm chung đáng chú ý: sự hình thành và phát triển của những doanh nghiệp quy mô lớn có khả năng dẫn dắt các ngành chiến lược.
Doanh nghiệp lớn tạo nền tảng cho công nghiệp hóa
Nghiên cứu về quá trình phát triển của Nhật Bản cho thấy Chính phủ nước này không chỉ để thị trường tự vận hành mà còn đóng vai trò định hướng, hỗ trợ tài chính, công nghệ và xây dựng chính sách phù hợp. Bộ Thương mại Quốc tế và Công nghiệp Nhật Bản (MITI) từng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này, góp phần tạo điều kiện để những tập đoàn như Toyota, Mitsubishi, Hitachi hay Sony phát triển mạnh.
Các doanh nghiệp lớn trở thành lực lượng quan trọng giúp Nhật Bản mở rộng hoạt động ra thị trường quốc tế, đặc biệt trong những ngành then chốt như luyện kim, ôtô và điện tử. Nhờ khả năng tập trung nguồn lực và đầu tư dài hạn, các tập đoàn này từng bước nâng cao năng lực sản xuất, công nghệ và cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
Điểm đáng chú ý là quy mô doanh nghiệp không đơn thuần thể hiện ở doanh thu hay số lượng nhân sự. Với những ngành đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài và công nghệ liên tục thay đổi, quy mô còn quyết định khả năng thực hiện các dự án mà doanh nghiệp nhỏ khó theo đuổi.
Mô hình Chaebol đưa Hàn Quốc vươn lên
Hàn Quốc là một ví dụ tiêu biểu khác về vai trò của doanh nghiệp lớn trong quá trình phát triển kinh tế. Theo nghiên cứu của nhà kinh tế học Alice Amsden, Chính phủ Hàn Quốc từng phân bổ nguồn lực như vốn ưu đãi, ngoại tệ và đất đai theo định hướng chiến lược cho các tập đoàn gia đình lớn, thường được gọi là Chaebol.
Những tập đoàn như Samsung, Hyundai, LG và POSCO được giao vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa. Đổi lại, các doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu về xuất khẩu và nâng cao năng lực công nghệ, đặc biệt trong những ngành thâm dụng vốn như đóng tàu, thép, bán dẫn và ôtô.
Cách tiếp cận này tạo ra mối liên kết giữa chính sách của nhà nước và năng lực của doanh nghiệp. Khi được tiếp cận nguồn lực để mở rộng, các tập đoàn có điều kiện đầu tư vào sản xuất, nghiên cứu và công nghệ. Đồng thời, yêu cầu về xuất khẩu buộc doanh nghiệp phải liên tục cải thiện chất lượng để cạnh tranh với các đối thủ quốc tế.
Đài Loan xây dựng doanh nghiệp công nghệ cao
Đài Loan (Trung Quốc) cho thấy một cách tiếp cận khác nhưng vẫn dựa trên vai trò của những doanh nghiệp dẫn đầu. Theo giáo sư Robert Wade, nền kinh tế này chủ động xây dựng hệ sinh thái công nghệ cao với sự hỗ trợ của Viện Nghiên cứu Công nghệ Công nghiệp (ITRI) và Công viên Khoa học Tân Trúc.
Việc thành lập TSMC vào thập niên 1980 theo mô hình đúc chip chuyên biệt là một ví dụ nổi bật. Từ một quyết định mang tính chiến lược, Đài Loan từng bước tạo dựng vị thế quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
Trường hợp này cho thấy một nền kinh tế không nhất thiết phải phát triển toàn diện ở mọi lĩnh vực ngay từ đầu. Việc xác định ngành có tiềm năng, tập trung nguồn lực và hình thành doanh nghiệp đủ năng lực dẫn đầu có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Trung Quốc tận dụng doanh nghiệp quy mô lớn
Trung Quốc tiếp tục phát triển mô hình này ở quy mô lớn hơn. Các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn được sử dụng để kiểm soát và phát triển những lĩnh vực quan trọng như hạ tầng, năng lượng và luyện kim. Trong khi đó, khu vực tư nhân cũng được tạo điều kiện để xuất hiện những tập đoàn có khả năng cạnh tranh quốc tế.
Huawei, BYD và Tencent là những ví dụ tiêu biểu trong các lĩnh vực như 5G, năng lượng mới và kinh tế số. Sự phát triển của những doanh nghiệp này góp phần đưa Trung Quốc tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.
Hiệu ứng lan tỏa từ doanh nghiệp dẫn đầu
Điểm chung giữa các nền kinh tế Đông Bắc Á không chỉ nằm ở việc xuất hiện những tập đoàn lớn mà còn ở hiệu ứng lan tỏa mà các doanh nghiệp này tạo ra. Khi một doanh nghiệp ôtô, điện tử hoặc bán dẫn mở rộng sản xuất, nhu cầu về linh kiện, nguyên liệu, logistics và các dịch vụ liên quan cũng tăng theo.
Điều này tạo ra thị trường cho hàng loạt doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Để trở thành nhà cung cấp, các doanh nghiệp phải nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, công nghệ và năng lực quản trị. Qua thời gian, năng lực cạnh tranh vì thế không chỉ được tích lũy tại doanh nghiệp đầu tàu mà còn lan rộng ra mạng lưới doanh nghiệp xung quanh.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp lớn thường có đủ nguồn lực để đầu tư vào nhà máy, thiết bị, đào tạo nhân lực và nghiên cứu phát triển (R&D). Khả năng tiếp nhận công nghệ mới và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất thương mại giúp các doanh nghiệp dẫn đầu trở thành động lực quan trọng của quá trình đổi mới sáng tạo.
Bài học từ kinh tế Đông Bắc Á
Thành công của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc cho thấy quá trình phát triển kinh tế không chỉ phụ thuộc vào việc cải thiện thể chế, cơ sở hạ tầng, giáo dục hay môi trường kinh doanh. Khả năng hình thành những doanh nghiệp đủ lớn để dẫn dắt các ngành chiến lược cũng có thể trở thành yếu tố quan trọng quyết định sức cạnh tranh của một quốc gia.
Khi doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh quốc tế, lợi ích tạo ra không chỉ nằm ở doanh thu hay lợi nhuận của từng tập đoàn. Hoạt động xuất khẩu, đầu tư quốc tế, chuyển giao công nghệ và xây dựng thương hiệu còn giúp kết nối nền kinh tế với chuỗi giá trị toàn cầu. Từ đó, năng lực của doanh nghiệp dần được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh của cả quốc gia.
